Proces normalizacji w przedszkolu Montessori

M. Montessori opisywała normalizację, jako optymalny rozwój dziecka. Termin ten oznaczał stawanie się pełnowartościowym członkiem społeczeństwa. Prowadzi ona do budowania osobowości i charakteru dziecka. Dziecko znormalizowane odczuwa wewnętrzny spokój, równowagę i zadowolenie. Ta budowa samego siebie odbywa się dzięki cyklowi, który składa się z trzech kroków. Pierwszy krok to przygotowanie się do jakiejś czynności. Ruch i przemyślane działanie zwracają uwagę dziecka i rozpoczynają czas skupienia. Drugi krok to sama czynność, którą wykonuje dziecko. Osiąga tutaj najwyższy poziom koncentracji. Ostatni krok to odpoczynek, który przejawia się ogólnym poczuciem satysfakcji u dziecka. Uważa się, że w tej chwili dochodzi do wewnętrznej integracji dziecka. Nauczyciel może zauważyć czy proces normalizacji u danego dziecka się rozpoczął. Jeżeli u dziecka wystąpi: zamiłowanie do pracy, koncentracja, samodyscyplina czy towarzyskość to możemy powiedzieć, że proces ten już się rozpoczął. Dziecko znormalizowane osiągnęło taki poziom rozwoju gdzie intelekt, samokontrola, dyscyplina tworzą całość i współpracują ze sobą. Jest odpowiedzialne, rozumie innych i pomaga, jeśli widzi, że ktoś tej pomocy potrzebuje. Czas, w jakim zachodzi proces jest uzależniony od indywidualnych możliwości dziecka. Normalizację dziecko osiąga poprzez koncentrację podczas wykonywania wybranej przez siebie aktywności. W procesie tym ważny jest również sam wybór działalności. Powtarzanie własnych działań, które nie są ograniczone czasowo. Do osiągnięcia optymalnego rozwoju potrzebna jest radość dziecka z wykonanego działania oraz chęć dzielenia się swoimi doświadczeniami. Dzieci uczą się koncentracji i uczą się pracować na danym materiale, które dają im wiele informacji. Ćwiczenia muszą być dostosowane do możliwości dziecka, aby przeszło wszystkie fazy a nie zraziło się już na początku trudnością[1]. Obserwacja odgrywa tutaj bardzo ważną rolę. Właśnie poprzez obserwację pracy dziecka nauczyciel może wysnuć wnioski, w jakim okresie rozwoju psychicznego znajdują się jego podopieczni. Nauczyciel powinien obserwować współpracę dzieci, oddziaływanie między dzieckiem a nauczycielem oraz sposób, w jaki wykorzystuje materiał.

            M. Montessori opisała w swoich dziełach plan rozwoju dziecka. Mówiła ona o tym jak dziecko od narodzin potrafi poznawać świat za pomocą wszystkich zmysłów. To poznanie nazywała ona zmysłem absorbującym. Umiejętność ta zmniejsza się wraz z wiekiem. Dziecko odzwierciedla otoczenie bez krytycyzmu i oceny w przeciwieństwie do dorosłego, który posługuje się uczuciami. Sposób uczenia się dziecka różni się od sposobu osób dorosłych. Wszelkie informacje, które zdobywa dziecko są nie świadome, dorosły natomiast uczy się świadomie tego, czego potrzebuje. Małe dziecko jest jak gąbka wchłania wszystko, przykładem może tu być sytuacja, kiedy dziecko przebywa w obcym kraju i bez żadnych trudności wchłania ten język. Dzieci w wieku przedszkolnym posiadają zmysł absorbujący i co za tym idzie niepowtarzalne możliwości uczenia się. Dorośli mają obowiązek poprzez miłość, kontakt z dzieckiem umożliwić mu swobodne poznanie. Dzieciństwo przepełnione miłością, zabawą stwarza optymalne warunki do wkroczenia w wartościowe dorosłe życie. M. Montessori zwraca uwagę na zmysły gdyż dziecko za pomocą pięciu zmysłów: wzroku, słuchu, smaku, węchu i uczucia uczy się całego otoczenia. Między 3 a 6 rokiem życia dziecko selekcjonuje swoje zdobyte doświadczenia. Dzięki odpowiednim materiałom dzieci przenoszą swoje zdobyte doświadczenia do swojego życia codziennego.

            Autorka bardzo szczegółowo opisała fazy rozwoju dziecka. W swoim okresie rozwoju dziecko przechodzi poszczególne jego etapy. W fazie wrażliwej dziecko skupia swoją uwagę na jednym temacie. Jest to rodzaj obrony przed nagromadzeniem zbyt wielu informacji. Podczas trwania tej fazy dziecko powinno być odpowiednio stymulowane przy pomocy różnych narzędzi lub materiałów, jeśli nie będzie ono zachęcane to konkretna umiejętność będzie opóźniona. Jeżeli rozwój wzroku i mowy, który jest związany ze zmysłem słuchu nie będzie stymulowany to może on być utrudniony lub może się on w ogóle nie rozwinąć. Zostało to udowodnione badaniami, które wykazały, że jeżeli oko nie otrzyma stymulacji w okresie niemowlęcym jego zdolność widzenia może być utracona[2]. W dzisiejszych czasach zachęca się, aby stymulować wzrok u noworodka. W miarę jak zdolność widzenia dziecka jest coraz lepsza może pobudzać wzrok obrazami wyraźnymi lub w kolorach biało-czarnych. Noworodek, który będzie je oglądał bez wysiłku będzie dobrze widział. Oprócz stymulowania bardzo ważne są ćwiczenia, dzięki obserwacji pracy dziecka mamy możliwość odkrycia słabych punktów w rozwoju dziecka. Małe dzieci często chcą robić to, co dorośli, musimy umożliwić i pozwolić im na działanie, aby nie doprowadzić do ograniczenia jego rozwoju[3].

            M. Montessori wyróżniła cztery okresy rozwoju dziecka. Rozwój zaprezentowany jest za pomocą diagramu. Górna część diagramu ukazuje rozwój człowieka, trójkąty symbolizują dzieci i młodzież w czterech fazach: od narodzi do 6 lat, 6–12 lat, 12–18 lat i 18–24 lat[4]. W dalszej części opisano szczegółowo pierwszą i część następnej, gdyż niniejsza praca poświęcona jest dzieciom w wieku przedszkolnym.

            W tej pierwszej fazie dziecko kształtuje swoją osobowość. W pierwszych trzech latach dziecko nieświadomie kształtuje osobowość. Zmysły są otwarte a dziecko wchłania wszystko z otoczenia. Między trzecim a szóstym rokiem życia dziecko kontynuuje nadal swoją budowę. To, co dziecko zgromadziło przez pierwsze lata staje się bazą do dalszego rozwoju na większą skalę. Formuje się również charakter i wola dziecka. Badania dowodzą, że w tym czasie aktywność mózgu dziecka jest większa niż u człowieka dorosłego. Wrażliwa faza dziecka w tym czasie skupia się na rozwoju motoryki (dzieci od 1–4 lat). Dziecko uczy się biegać, skakać, siadać, ćwiczy chwytanie całą ręką później przechodzi do chwytu pincetowego. W wieku od 1–3 lat dziecko odczuwa potrzebę porządku, co pomaga w budowaniu wewnętrznej struktury. Dzięki temu dziecko będzie miało lepszą orientację w otoczeniu. Od 0–5 lat dziecko doskonali swoje wszystkie zmysły. W wieku od 1–2 lat dziecko zwraca uwagę na wszystkie szczegóły. W okresie od 2,5–4,5 lat dziecko rozwija swoje życie socjalne. Budzą się wtedy zainteresowania społeczne. Psychologowie twierdzą, że w tym wieku dziecko potrafi się odnaleźć w grupie przedszkolnej. Materiał edukacyjny występuje w jednym egzemplarzu, co uczy dzieci respektowania uczuć i potrzeb innych dzieci oraz cierpliwości.

            Wrażliwa faza, która skupia się na rozwoju języka (od 0–6 lat) rozpoczyna się już okresie płodowym. Dziecko zaczyna interesować się literami i liczbami w wieku od 3, 5–4,5 lat, odpowiednia stymulacja zachęca dziecko do pisania. Ważnym aspektem poruszanym przez autorkę jest samodzielność. Dziecko w wieku przedszkolnym dąży do tego, aby być samodzielnym. Dzięki tej sile dziecko rozwija i kształtuje swoją osobowość. Dorośli muszą pozwolić dziecku na samodzielne działanie, muszą mieć wyczucie, kiedy i w jakim stopniu powinni się włączyć w działalność dziecka. Dążenie dziecka do samodzielności przejawia się również w ubieraniu się. Rodzice czy nauczyciele powinni pozwolić na to, aby dziecko samo próbowało się ubierać nawet, jeśli dla nas jest to kłopotliwe. Każda zbędna pomoc może być przeszkodą w indywidualnym rozwoju dziecka. Z czasem dziecko opanuje czynność ubierania się czy jedzenia jednak potrzeba do tego wszystkiego czasu i cierpliwości rodziców i wychowawców. Materiał montessoriański jest przygotowany w ten sposób, aby dać możliwość ćwiczenia pewnych czynności, co pozwala dziecku na dążenie do samodzielności[5].We wrażliwej fazie dziecka przejawia się zamiłowanie do porządku. Szczególnie dzieci do 3 roku życia potrzebują ładu w otoczeniu. Porządek i rutyna dają dziecku poczucie bezpieczeństwa, co można zauważyć w codziennych sytuacjach. Dzieci kładąc się do snu zabierają zwykle tego samego misia, każą czytać sobie książkę, rodzice całują dziecko na dobranoc a ono idzie spać. Nie łatwo było by dziecku zasnąć bez ulubionego misia. Kiedy w otoczeniu coś się zmienia dziecko od razu to zauważa. Autorka właśnie tak opracowała otoczenie w przedszkolu, aby wszystko miało swoje miejsce, stopień trudności pomocy też jest specjalnie poukładany, pomieszczenie jest przejrzyste i wspomaga rozwój samodzielności dzieci.

            Pedagogika M. Montessori jest znana z pojęcia wolności. Chodzi tutaj głównie o wolność w wychowaniu. Dziecko otrzymuje tyle wolności ile jest w stanie przyjąć. Wolność obejmuje możliwość ruchu, który jest warunkiem do rozwoju intelektualnego. Dzieci mogą poruszać się dowolnie, wybierać miejsce oraz materiał, z których chcą pracować oraz jak chcą z nim pracować. Mogą wybrać pracę indywidualną bądź grupową. W chwili, kiedy będą czuć zmęczenie mogą odpocząć na materacyku czy poduszce. Praca dzieci nie jest ograniczona czasowo. Mogą pracować z zadaniem ile tylko chcą, jeżeli nie skończyły zadania w danym dniu to mogą zostawić to na dzień następny, kładąc na materiale swoją wizytówkę z imieniem. Bez wolności dziecko nie będzie mogło się prawidłowo rozwijać pod względem społecznym. Podczas spontanicznego rozwoju dziecko uczy się samodyscypliny i samo dochodzi do norm i wartości. M. Montessori zwraca również uwagę na wolność od konkurencji. Dzieci są na tyle zachęcane, że nie muszą otrzymywać nagród za wykonane zadanie. Współzawodnictwo dla niektórych dzieci i ich porażka mogłaby zniechęcić je do pracy. Nie ma również przymusu od nauczyciela do osiągania jak najlepszych wyników. W miarę upływu lat dzieci będą same wyznaczały sobie cele. Stres u dzieci mniej zdolnych wywołuje jeszcze większą blokadę oraz niechęć do pracy w grupie, z powodu niskiej samooceny. Tak poukładane środowisko oferuje wolność do rozwoju fizycznego, intelektualnego, społecznego, emocjonalnego i duchowego. Dzięki temu, że mają one czas są o wiele spokojniejsze, pewniejsze siebie i weselsze. Autorka wspomina również o wolności do wyrażania własnych uczuć. Dziecko obdarzone miłością szacunkiem odwdzięcza się tym samym.

            Wiele problemu stwarza dyscyplina dzieci. Jest to bardzo kontrowersyjny temat. Pedagogika M. Montessori zmierza do tego, aby dziecko miało stabilną podstawę do dalszego życia. Dzieci rosnąc rozwijają swoją samokontrole i samodyscyplinę. Rodzice i wychowawcy starają się na różne sposoby utrzymać dyscyplinę. Najważniejsze jest to, aby przez swoją osobę pokazać dziecku jak powinny się zachowywać a nie od razu egzekwować jego zachowanie. Upominanie dziecka przy całej grupie nie da dobrego rezultatu, gdyż dziecko może to odebrać, jako zniewagę. Najlepiej porozmawiać o sytuacji na osobności.

            M. Montessori zwróciła uwagę na dostosowanie środowiska do potrzeb dzieci, które ma znaczenie w rozwoju fizycznym, psychicznym, intelektualnym, społecznym, emocjonalnym i duchowym. Kolorystyka, umeblowanie sali mają duże znaczenie w stymulacji wewnętrznych sił dziecka. Jasne kolory ścian oddają domową atmosferę, meble dostosowane do wzrostu umożliwiają swobodę poruszania się. Dzięki temu, że w sali jest miejsce, w którym dziecko może pobyć w odosobnieniu pozwalają na wyciszenie się i koncentrację, co stymuluje rozwój psychiczny. Materiał do pracy, który jest uporządkowany i podzielony materiał pozwala na optymalny rozwój intelektualny. Dziecko rozwija się społecznie dzięki obcowaniu z dziećmi w różnym wieku, w środowisku, w którym współpraca opiera się na wolności i szacunku. Dzieci starsze opiekują się młodszymi, dzięki czemu uczą się wrażliwości, współpracy i odpowiedzialności. Jeden egzemplarz każdego materiału kształtuje cierpliwość i uwzględnia potrzeby innych. Rozwój emocjonalny wspomaga ciepła atmosfera i przychylność nauczyciela, który dostrzega indywidualne potrzeby dziecka. Harmonijne otoczenie pozwala dziecku stać się silną jednostką, dobrze funkcjonującej w grupie. Środowisko powinno również uwzględniać duchowy rozwój dziecka. Odczuwanie bezpieczeństwa, spokoju, harmonii, miłości jest warunkiem wewnętrznego spokoju. Dziecko rosnące w takim środowisku wyrasta na pewną siebie, odpowiedzialną, miłą i pełną ciekawości jednostkę[6].

            Cykl pracy w przedszkolu montessoriańskim znacznie różni się od pracy w tradycyjnym przedszkolu. Autorka w swojej książce opisuje dokładnie jak nauczyciel powinien się zachowywać w danej sytuacji. Najważniejsze jest to, aby lekcja prowadzona przez nauczyciela odpowiadała doświadczeniu. Nauczyciel sam musi zdecydować czy dzieci są gotowe do tego, aby uczestniczyć w lekcji zbiorowej, jeżeli dzieci nie potrafią siedzieć, patrzeć, słuchać i doświadczać tego, co przedstawia nauczyciel to powinno się zrezygnować z tych lekcji. Zastąpić je możemy krótkimi lekcjami indywidualnymi. Wychowawca musi pamiętać, aby jak najmniej używać słów. Zdania powinny być proste i zrozumiałe dla dziecka. Lekcje są zawsze wynikiem metody obserwacyjnej. Dziecko ma możliwość kontynuowania lekcji bądź też może zająć się czymś innym[7].W pedagogice M. Montessori stosuje się zasadę trzech kroków lekcyjnych. Pierwszy krok to prezentacja czegoś nowego. Nauczyciel pokazuje, do czego służy materiał i jak z nim można pracować. Drugi krok to trenowanie z nowym materiałem pod obserwacją nauczyciela. Oczywiście po prezentacji należy zapytać dziecko czy chce z danym materiałem pracować. Trzeci krok to używanie wyuczonej wiedzy. Ostatni krok następuje dopiero wtedy, kiedy nauczyciel jest pewny, że dziecko przyswoiło wiedzę[8].

            Dzieci w wieku przedszkolnym są bardzo zainteresowane zajęciami domowymi i chętnie bawią się w gotowanie, sprzątanie itp. W pedagogice M. Montessori są codzienne ćwiczenia praktyczne, które wpływają na motorykę, ale i wspaniale socjalizują. Możemy wyróżnić kilka rodzajów ćwiczeń. Pierwsze to ćwiczenia przygotowawcze, czyli są to bardzo proste ćwiczenia, jak noszenie stolików, zwijanie dywanika, przelewanie wody, przesypywanie ryżu itp. Te ćwiczenia pomagają w trenowaniu motoryki oraz polepszają koordynację oko-ręka. Ćwiczenia związane z osobą to ćwiczenia, które pokazują jak dbać o siebie nawzajem np. zapinanie guzików czy wiązanie sznurówek. Dzieci mają do dyspozycji ramki, na których ćwiczą takie czynności. Kolejny rodzaj to ćwiczenia związane z otoczeniem, jak sama nazwa wskazuje dzieci uczą się dbać o otoczenie między innymi odkurzać, czyścić lustra, zamiatać. Do tych czynności używają prawdziwych przedmiotów dopasowanych do ich wzrostu. Ćwiczenia grzeczności, pokazują jak obcować z innymi ludźmi, jak być grzecznym i pomocnym. W grupie ćwiczy się, w jaki sposób odbiera się telefon, puka do drzwi czy wita gości. Te ćwiczenia mają bezpośredni związek z rozwojem zachowań społecznych. Środowisko przedszkolne i nauka zachowania wzmacnia szacunek, odpowiedzialność za siebie i innych. Ostatni rodzaj ćwiczeń to kontrola motoryczna. Dzieci uczą się chodzenia po linii, które rozwija u dziecka wyczucie balansu. Lekcje ciszy uczy inaczej cicha zabawa uczą dzieci koncentracji oraz działają wyciszająco. Materiał sensoryczny, który występuje w jednym egzemplarzu uczy dzieci cierpliwości i oczekiwania na swoją kolej. Zaakceptowanie tej sytuacji jest ważnym krokiem na drodze rozwoju społecznego[9].

mgr Martyna Galińska


[1] K. S. Wennerstrom, M. Broderman Smeds, Pedagogika Montessori w przedszkolu i szkole, Kraków 2007, s. 58.

[2] Tamże, s. 27–33.

[3] Tamże, s. 30.

[4] Tamże, s. 27.

[5] Tamże, s. 34.

[6] Tamże, s. 80–82.

[7] M. Montessori, Domy dziecięce, Warszawa 2005, s. 35.

[8] K. S. Wennerstrom, M. Broderman Smeds, Pedagogika Montessori w przedszkolu i szkole, Kraków 2007, s. 88.

[9] K. S. Wennerstrom, M. Broderman Smeds, Pedagogika Montessori w przedszkolu i szkole, Kraków 2007, s. 93.

Newsletter Zapisz się!

Nasze motto:

"Jeśli naprawdę chcemy dokonać pozytywnych zmian w naszym życiu i rozszerzyć światło cywilizacji na szersze forum, to musimy się zwrócić do dziecka"
Maria Montessori